Wie de begroting schrijft, regeert

Donderdagavond om precies genoeg zetels werd duidelijk wat een minderheidskabinet in de praktijk betekent. Niet de coalitie, maar de oppositie bepaalde de inhoud van de begroting: een hogere last op vermogen, een belasting op privéjets, geen duurdere treintickets. De partijen die dat afdwongen, zitten niet aan tafel bij de ministerraad. Ze zitten aan de andere kant van de tafel, en deze week hadden ze de sleutel in handen. Het plan was maandenlang het dossier waarin de coalitie zich moest bewijzen; donderdag werd het het dossier waarin ze zichzelf tegensprak.

Voor de VVD is dat een nederlaag van een bijzondere soort. De partij kon niet voor het plan stemmen zonder haar eigen verhaal over vermogen en werken tegendeel te bewijzen, en kon niet tegenstemmen zonder de begroting van haar eigen minister te torpederen. Ze koos voor tegen. Daarmee is het plan van Heinen een begroting die door links is geschreven en door een VVD-minister moet worden uitgevoerd. Dat is geen constitutionele crisis; het is een gezagscrisis, en die is moeilijker te repareren dan een gebroken meerderheid.

De vraag is of D66 en CDA iets anders hadden gekund. Een minderheidscoalitie moet per dossier een meerderheid zoeken, en op het belangrijkste dossier van het jaar vonden ze die alleen links. Wie dat verwijt, verwijt hun eigenlijk dat ze regeerden. Maar er zit een prijs aan: elke keer dat je buiten de coalitie shoopt, daalt de waarde van het coalitieakkoord. Een partner die merkt dat zijn handtekening niet meer nodig is, gaat zich afvragen waarom hij nog meedoet — en dat is precies wat er dit najaar gebeurt. De PvdD kreeg haar privéjet, DENK iets wat niemand noemt, en de treinreis blijft betaalbaar: zo ziet een meerderheid eruit die per stemming wordt gehuurd.

Vrijdagochtend zit Jetten met de vicepremiers aan tafel. Wat daaruit komt, is minder belangrijk dan wat er niet uit komt: een oplossing. De VVD kan blijven en meewerken aan de uitvoering van een plan dat ze verafschuwt, of ze kan gaan en het kabinet laten regeren met wisselende meerderheden. Dat laatste gebeurt nu al, met dit verschil dat niemand er dan nog een coalitie bij hoeft te denken. Beide opties zijn eerlijk; alleen de huidige toestand is dat niet.

De Haagse reflex is om dit een ruzie te noemen, met een winnaar en een verliezer. Het is iets ongemakkelijker: een land dat na elke verkiezing geen meerderheid kan vinden, moet leren regeren zonder de illusie van eenheid. Dat lukt alleen als iedereen eerlijk is over de prijs. Een dreigement dat je niet uitvoert, houdt niemand overeind — ook de partij die het uitsprak niet. En een begroting die door de oppositie is geschreven, houdt een kabinet alleen overeind zolang de oppositie dat wil. Dat is geen bestuursstijl, dat is een wapenstilstand.